Bilgileri Tazeleme Zamanı: Ekinoks Nedir? Nasıl Oluşur?

Dünyamızın nevi şahsına münhasır bir şekli var, kerameti de kendinden menkul bir ismi: Geoit. İlkokuldan itibaren öğrendiğimiz bu şekil kutuplardan hafifçe basık ekvatordan şişkin bir küreyi ifade ediyor bildiğimiz üzere.

Bu eşsiz şekle sahip olmanın pek çok sonucu oluyor elbette; örneğin kutuplara doğru gidildikçe yer çekimi artıyor. Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı değişiyor; kutuplara doğru daralıyor, sırf bu nedenle kutuplar, kutuplar oluyor; yani aşırı soğuk. 

Zaman kavramımızın belki de merkezindeki, günlük yaşamımızı programlamayı sağlayan gece ve gündüz kavramları da Dünya’nın şekli nedeniyle oluşuyor. Dünya kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 24 saatte tamamlıyor, biz de buna ”1 gün” diyoruz; lakin bu ”gün” her zaman eşit gece ve gündüzlerden oluşmuyor. 

Dünyamızın şekli eşsiz evet ancak Dünya’mıza dair söyleyeceklerimiz bununla da bitmiyor, hareketleri ve duruşuna dair de bilgi sahibi olmak gerekiyor. Güneş etrafında elips şeklinde bir yörüngede dönüyor örneğin, bazı noktalarda güneşe yaklaşıyor bazense uzaklaşıyor. Ekseni de bir miktar eğik (yaklaşık 23.5 derece kadar).Tüm bu nedenlerle gece ve gündüz her daim birbirini izliyor ama uzunlukları yıl içinde sürekli değişiyor. Yıl boyunca gece ve gündüzün eşit sürelerde yaşandığı tek yer ekvator çizgisi ve dünyanın tamamında bu durumun yaşandığı 2 tarih var: 21 Mart ve 23 Eylül. Bu tarihlere ise ekinoks adı verilmiş.

Gece ve gündüz eşitliği anlamına gelen ekinoks Latince ”aequus” yani eşit ve ”nox” yani gece kelimelerinin birleşimiyle oluşturuluyor. Dilimize Fransızcadan geçiyor ve Fransızcadaki hali”équinoxe”. 

Yılda iki gez gezegenimizin eğimi güneşin etrafındaki dönüş yörüngesi ile aynı hizaya geliyor ve gün-tün eşitleniyor. Aydınlanma çemberi Dünya’yı tam ortadan ikiye bölüyor; yerkürenin yarısı aydınlık, yarısı karanlık oluyor. 

Ve önümüzde yavaş yavaş yaklaştığımız bir ekinoks mevcut: 23 Eylül. Kuzey Yarım Küre’de 23 Eylül sonbaharın başlangıcı anlamına geliyor. Bu tarihten itibaren artık gündüzler yavaş yavaş kısalmaya, geceler uzamaya başlayacak. Havanın daha erken kararmaya başladığı günler çok yakın artık. Güneş ışınları yer yüzeyinde daha az ısı enerjisi oluşturmaya başlayacağından havalar soğuyacak. Kuzey Kutup Noktasında 6 aylık gece yaşanmaya başlanacak. Tam bugünde ise Kuzey Kutup Noktasında duran bir kişi ile Güney Kutup Noktasında duran iki kişi güneşi aynı anda görebilecek. 

İnsanlar binlerce yıldır gökyüzünü merak ediyor, araştırıyor ve gözlüyor. Özellikle Güneş’in hareketleri sadece zamanı anlamak için değil aynı zamanda mevsimleri anlamak için de oldukça önemli bir belirteç. Antik topluluklarda özellikle hangi ekinlerin ne zaman ekileceği ne zaman toplanacağı gibi kritik konulara karar vermek için bu döngüler oldukça önemli bir hale gelmiş durumdaydı. Modern insan ise ekinleri sebebiyle mevsimleri takip etmiyor belki ama mevsim geçişleri psikolojiden tutun maddi duruma kadar pek çok durumu etkiliyor.